Türkiye topraklarında ilk kitap 297 yıl önce basıldı
Türkiye topraklarında ilk kitap, bundan 297 yıl önce İbrahim Müteferrika’nın kurduğu matbaada basıldı.
İbrahim Müteferrika’nın İstanbul’da Yavuzselim semtindeki evinde kurulan matbaanın ilk kitabı, basımı 1729 yılının başlarında tamamlandı. Bu kitap kaynaklarda daha çok Vankulu Lügatı adıyla geçen Arapça sözlük Sihah-ı Cevheri’nin çevirisiydi.
Sözlüğün birinci cilt, 656 sayfaydı. Kitabın ilk altı sayfasında dönemin padişahı III. Ahmet, Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa ve Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi’ye övgülerden sonra, İbrahim Müteferrika tarafından kaleme alınan “dibace” (önsöz) ile birlikte hangi sayfalarda hangi harfin bulunduğunu gösteren bir fihrist bulunuyor.
Önsözde matbaanın kurulmasına izin veren III. Ahmed’in fermanı ve matbaanın sakıncalı olmadığına dair şeyhülislamın verdiği fetva sureti yer alır. Ayrıca kitabın yazarı Cevheri ile tercüme eden Vankulu Mehmed Efendi’nin kısa hayat hikâyeleri de bulunuyordu. İkinci cilt ise ilk iki sayfası fihrist olmak üzere toplam 766 sayfadan oluşur.
Vankulu Lügati eserde sözcükler, asıllarının son harflerine ve son harfleri aynı olan sözcüklerde birinci ve ikinci harflerine göre düzenlenir.
Vankulu Lügatı olarak ün kazanan eserin İbrahim Müteferrika matbaasındaki basım tarihi ise 31 Ocak 1729’dur. Eser ilk olarak 500 adet civarında basılmıştı ancak medrese öğrencileri ve hocalarının mutlaka edinmek istediği bir eser olması nedeniyle 1755 ve 1756 yıllarında (III. Osman zamanı) yine iki cilt olarak yeni baskıları yapıldı.
Kimi kaynaklarda İstanbul’daki ilk matbaanın 1493 yılında Yahudiler tarafından kurulduğu bilgisi yer alır. Müslüman tebaya ait ilk matbaa ise 1727 yılında İbrahim Müteferrika’nın öncülüğünde kurulduğu ifade edilir. İbrahim Müteferrika hakkında
Matbaa denilince akla ilk gelen isimlerden biri olan İbrahim Müteferrika, 1670 yılında Romanya’da Cluj şehrinde dünyaya geldi.
Kaynaklarda asıl adı ve ailesiyle ilgili bilgi bulunmuyor. 1692 yılında İkinci Viyana Kuşatması’ndan sonraki savaşlarda Osmanlılara esir düştü. Esir olarak İstanbul’a getirildi ve burada Müslüman oldu.
Osmanlı Devleti’nin kanun ve yöntemlerini kısa sürede öğrenmesi kariyerinin dönüm noktasıdır. Müteferrikalık yapan İbrahim 1715 yılında Avusturya’ya düzenlenen sefer sırasında, haberleşme konusunda Osmanlı ordusuna hizmet etti.
İbrahim Müteferrika Latince, Macarca, Arapça ve Farsça öğrendi. Resmi görevleri arasında diplomatlık, mihmandarlık, çevirmenlik, müteferrikalık ve katiplik yer alır.
Macaristan’daki eğitimi sırasında basım işlerini öğrendi. İstanbul’a dönünce bir matbaa kurdu.
1719 yılında basımını yaptığı Marmara Denizi haritası, Osmanlı’da basılan ilk belge oldu.
1727 yılında kurulan Darü’t-Tıbaati’l Amire isimli ilk Osmanlı matbaasında 1745’e kadar 17 kitap bastı. Bu kitapların toplam basım adedi 9.700’e, satış adedi ise 6.725’e ulaştı. Basımını yaptığı kitapların bazılarını kendisi yazdı, çevirilerini bizzat yaptı, kitapların önsözlerini kaleme aldı.
Kitapları daha çok “ilmiye sınıfı” satın alırken halkın kitaplara ilgi göstermemesinin esas nedeni tezhip (süsleme) içermemesiydi.
İbrahim Müteferrika 1747 yılında hayata gözlerini yumdu. Cenazesi önce Aynalıkavak Mezarlığı’na defnedildi, daha sonra 1942 yılında buradan alınarak Galata Mevlevihanesi’ne götürüldü. Bastığı eserler
İbrahim Müteferrika’nın matbaasında basımını yaptığı diğer eserler şöyle:
2- Hacı Halife (Katip çelebi). Tühfet ül-kibar fi esfar il-bihar, (1729)
3- Krusinski, Judasz Tadeusz, Tarih-i seyyah der bayan-i zuhur-i Agvaniyan ve-inhidam-i devlet-i Safeviyan, (1729)
4- Tarih ül-Hind il-Garbi el-müsemma bi-Hadis-i nev. (1729)
5-İbn Arabşah, Ahmad ibn Muhammed, Tarih-i Timur Gurkan, Nazmizade Efendi. (1730)
6- Holdermann, Jean Baptiste Daniel, Grammaire turque, ou, Méthode courte & facile pour apprendre la langue turque (Türkçe gramer veya Türkçe öğrenmek için kısa ve kolay yöntem) (1730)
7- İbn Zunbul, Ahmad ibn `Ali, Tarih-i Misr al-cadid : Tarih-i Misr al-kadim / li-Su heyli Efendi. (1730).
8- Nazmizade, Murtaza, Gülşen-i hulefa. (1731).
9- Ibrahim Müteferrika, Usul ul-hikem fi nizam il-umen. (1731)
10- Ibrahim Müteferrika, Füyuzat-i miknatisiye. (1731).
11- Hacı Halife (Katip Çelebi). Cihan-numa (1732).
12- Hacı Halife (Katip Çelebi). Takvim üt-tevarih . (1733).
13- Na’ima, Mustafa, Tarih-i Naima. (1734).
14- Bosnavî, Ömer. Ahval-i gazevat der diyar-i Bosna, (1741)
15- Küçükçelebizade, Asim, Tarih-i Çelebizade Efendi, (1741)
16- Râsit, Mehmet, Tarih-i Rasid. (1741)
17- Su’uri, Hasan, Farhang-i Su`uri va al-musammat bi-naval al-fuzala va lisan al-ajam : Hasan Su`uri.(1742).
YORUMLAR (İLK YORUMU SİZ YAZIN)